Gazali aklı küçümsemez. Aksine, aklı araç olarak ciddiye alır. Ama araç olan bir şeyin amaç haline getirilmesine itiraz eder.

Filozofların Tutarsızlığı (Tehafütü'l-Felasife) kitabında Gazali şöyle der:
"Onlar ilahi ilimlerinin doğruluğunu matematik ve mantık ilimleri ile ispata çalışır ve bu suretle zayıf akıllıları kandıra kandıra, mezheplerini kabul ettirmeye uğraşırlar. Halbuki onların ilahiyat sahasındaki delilleri, matematik ve mantik sahasındaki kesin delilleri gibi tahminden uzak olsaydı, bu sahada birleştikleri gibi ilahiyat meselelerinde de ayrılmayıp ayrı ayrı görüşlere kapılmazlardı."

Özellikle metafizik meselelerde, yani Tanrı, âlem ve insanın nihai konumu söz konusu olduğunda filozofların kullandığı yöntemi problemli bulur. Çünkü ona göre bu alanlar, salt akli çıkarımlarla kesinlik iddiasında bulunulabilecek alanlar değildir. Gazali'nin "tutarsızlık" dediği şey, filozofların her konuda aynı kesinlik dilini kullanmalarıdır. Matematikte ya da mantıkta işe yarayan bir yöntemin, metafizikte de aynı güvenle işletilmesi, onun gözünde metodolojik bir hatadır.

Al eline kalemi ✍️
Yaz Allah’ın adını 🕌🕋
Çekmeyenler ne bilsin📿
Zikrullahın tadını😌🤲

Ben ölmek istemiyorum, yaşamak ve herkesin yanından geçmek istiyorum,
bu nedenle mutlak bir yalnızlığa mahkum edildim.

Bana çay pişirin. Her şeyi kendi kendine düzene girsin bırakalım. Yavaş yavaş soyunalım. Bir şeyin kaybı korkusuyla yaşamayalım. Ne olacak endişesine kapılmayalım. Bırakalım zaman her şeyi halletsin. Bu sözlerin bize korkunç gelmesi. Aynı ırmağa bir kere daha girelim. Acele etme, çay kendi kendine demlenir... Günlük yaşantıların küçük koşuları içinde bunalmayalım, nefes nefese kalmayalım. İnsan kendini değiştirdikten sonra.

“Bazen en güzel başlangıçlar, en zor günlerden sonra gelir.”

Çünkü artık mesele başkalarını ikna etmek değil insanın kendini nasıl kaybettiğini anlamaktır.

Gazali ilmi terk etmez; ama ilmin merkeze yerleştiği biçimi sorgular. Bilginin insanı otomatik olarak iyiye götürdüğü inancını kırar. Aklı reddetmez; ama aklın her alanda hüküm verme iddiasını sınırlar. Bu geri çekiliş, dünyayı terk etmek değil; dünya ile kurulan ilişkinin yeniden düşünülmesidir. Gazali'nin sonraki eserlerinde beliren sertlik, bu iç hesaplaşmanın izlerini taşır. Daha dikkatli, daha temkinli, daha az kesin konuşan bir dil ortaya çıkar.

Reşat Nuri'ye göre kitap okunmamasının sebebi:

İnsan, fedakarlık ediyormuş gibi yapar.

Bir insan, beşiğinden mezarına kadar asla, ilk ve en önemli amacı, kendi iç huzuru ve ruhsal rahatlığı olmayan tek bir şey bir şey yapmaz.

İnsan davranışlarının tek bir merkezi, sabit ve değiştirilemez dürtüden mi, yoksa çeşitli dürtülerden mi çıktığını düşünüyorsun?

"İnsan bazen öyle şeyler yaşar ki eski hâlinden eser kalmaz. Gülüşü değişir, bakışları ağırlaşır, herkese eskisi gibi güvenemez olur. Çünkü bazı acılar insanı sadece üzmez, tamamen değiştirir.”

Gazali, öğrettiği şeylerin kendi hayatında neye karşılık geldiğini sorgulamaya başlar. Bilgi artmakta, itibar çoğalmakta, söz etkili olmaktadır; ama insanin iç dünyasında aynı derinlikte bir karşılık oluşmamaktadır.
Bu fark ediş, bir anda değil, yavaş yavaş belirir. Gazali'yi Nizamiye'den uzaklaştıran şey, dış baskılar ya da siyasi hesaplar değil; bilginin ahlaki ağırlığıyla baş edememe halidir. Öğreten ama yaşamayan, konuşan ama dönüşmeyen bir ilim anlayışıyla yüzleşir. Bu yüzleşme onu susturmaz, fakat bulunduğu yerde kalamaz hale getirir.